تحول شعر فارسی در دوران تجدد با مخالفت شاعران و شعردوستانی روبه رو شد که به شیوه رایج سنتی عادت کرده بودند. برای آنان آسان نبود که هرگونه تحولی را بپذیرند. در نظر آنان، وزن عروضی و قافیه و ردیف در آهنگین کردن و دلنشین ساختن شعر فارسی آن چنان نقشی ایفا می کردند که حذف آنها سخن را از لطف و حلاوت شاعرانه عاری می ساخت. به رغم این ذایقه هنری، شعر فارسی، به اقتضای زمانه به لحاظ ساختاری و مضمونی دگرگون شد و ما امروزه، در پهنه گسترده ای از قلمرو آن، شاهد به کرسی نشستن و رواج شعر نو در ایران و تاجیکستان و افغانستان هستیم.

فراهنجاری دستوری، هنجارگریزی، نحوستیزی، کژتابی، عدول از هنجار، برجسته سازی و ... اصطلاحاتی است که طی چند دهه اخیر به محافل ادبی و متون نقد ادبی، راه یافته است. این پژوهش بر آن است که با تعریف این اصطلاحات و ارایه نمونه ها و مصداق های عینی از دو شاعر صاحب سبک ایران، کارکردهای این پدیده را به شیوه ای توصیفی-تحلیلی به نمایش گذارد. احمد شاملو به عنوان شاعری فرانیمایی (جزو شاعران مدرنیست متعارف) و رضا براهنی به عنوان نظریه پرداز و شاعری پست مدرن جهت انجام این تحقیق درنظر گرفته شده اند.از مقایسه ونقد ونظر دیگران نیز به فراخور موضوع استفاده گردیده و سرانجام تئوری این نظریه پرداز (براهنی) باشعر وی انطباق داده شده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

صنایع بدیعی از دیرباز مورد توجه شاعران و نویسندگان بسیاری بوده است. علی رغم تفاوت های آشکاری که شعر نو در عرصه وزن و قافیه و نیز عاطفه و مضامین آن با گذشته دارد، و با وجود اظهارات صریح نیما مبنی بر ناکارآمدی دانش بدیع، حضور آرایه های ادبی را در شعر نو نمی توان نادیده گرفت. بررسی بدیع در اشعار چهار تن از شاعران معاصر - نیما، سپهری، اخوان ثالث و شاملو - نشان می دهد که فنون بدیعی در شعر نو، جنبه تصنعی خود را از دست داده و به صورت طبیعی و بر اساس انواع تداعی ظهور یافته است. آنچه در این زمینه در شعر ایشان بیشتر به چشم می خورد، آن دسته از فنون لفظی بدیع است که علاوه بر ایجاد موسیقی، در ایجاد انسجام نیز نقش موثری ایفا می کند. فنون معنوی بدیع، در شعر نو چندان ظهور و بروزی ندارد. مواردی که در این بخش دیده می شود، اغلب بر تضاد و تناسب استوارند. در این مقاله، ضمن بیان تفاوت های شعر نو و شعر کلاسیک، فنون بدیعی در نمونه هایی از اشعار شاعران مذکور بررسی و با یکدیگر مقایسه شده است.

هدف ادبیات و اساسا هنر بیان یک معنا یا اندیشه، به تصویر کشیدن گوشه ای از زندگی و رفتارهای انسانی از منظری نقادانه و یا پرتوافکنی بر بعدی از ابعاد بی شمار امال و اندیشه های انسان است. این بیان هنری با توسل به واسطه های مختلف صورت می گیرد. در ادبیات، این واسطه (medium) چیزی نیست جز زبان. تمام آنچه نویسنده و شاعر در دست دارد، کلماتی است که باید به مدد آن ها قصد و منظور خود را بیان کند. پس، توانایی نویسنده در به کارگیری بهترین و موثرترین الفاظ و کلمات است تا آنچه را زبان ادبی، و متفاوت از زبان روزمره است، به وجود آورد. این زبان در شعر عرف و ماهیتی متفاوت از ساختار زبان متعارف را باعث می شود، و به ویژه در شعر نو تنها با وقوف بر این که آنچه می خوانیم بخشی از یک شعر یا اثر ادبی است، قابل قبول می نماید. ما در این بحث به دنبال زیرساخت یا اندیشه ای هستیم که این زبان به ظاهر پراکنده و غیرمتعارف را در شعر نو فارسی قوام بخشیده و در کنار هم نگه می دارد. برای این منظور از قول صورت گرایان روس و آرا شعرای رومنتیک انگلیسی استفاده کرده و در پایان شعری از اشعار نوی یکی از شعرای معاصر را به عنوان نمونه نقد می کنیم.

این مقاله به بررسی چگونگی تاثیر شعر رمانتیک اروپا بر روند پیدایش و تکامل شعر نو پارسی می پردازد. تاملی بر اشعار نیما یوشیج به عنوان پایه گذار شعر نو پارسی و چند تن از نوپردازان پس از او نشان می دهد که شعر رمانتیک اروپا تاثیر عمیقی بر ابعاد مختلف شعر نو پارسی نهاده است. هوگو، دوموسه، گوتیه و دیگران در شعر فرانسه و وردزورث، کلریج، شلی و دیگر رمانتیکهای انگلیس برای شکستن قالبهای صوری و مفهومی نئوکلاسیک تغییراتی را در شعر لازم می دیدند تا به وسیله آنها بتوانند شعر را از خمودگی در محتوی، قالب و زبان در آورند. نیما آن تغییرات را در شعر کهن پارسی به کار گرفت و به دیگران هم معرفی کرد. در این مطالعه بازتاب چند اصل شعر کهن پارسی به کار گرفت و به دیگران هم معرفی کرد. در این مطالعه بازتاب چند اصل شعر رمانتیک اروپا در آثار منظوم نیما، توللی، فرخ زاد، نادر پور و اخوان مورد بررسی قرار گرفته است تا بیانگر عمق تاثیر شعر دوره رمانتیک اروپا بر پیدایش و رشد شعر نو پارسی باشد.

فیلسوفان مکتب اگزیستانسیالیسم (اصالت وجود)، از جمله سارتر، آفریننده آثار ادبی بسیار با مضامین فلسفی هستند. اساس و محور این مکتب، اندیشیدن در باب انسان و هستی، آزادی و اختیار، مسوولیت و تعهد اجتماعی است که با دلهره و اضطراب همراه است. شاعران شعر نو فارسی، گاه بر حسب روحیه فردی، در باب هستی و نیستی، به اندیشیدن پرداخته اند و گاه بر حسب شرایط اجتماعی-سیاسی، اشعاری را سروده اند که به نوعی در ارتباط با مکتب اگزیستانسیالیسم است. در این مقاله ضمن تبیین مولفه های اگزیستانسیالیسم و آوردن نمونه اشعاری از شاعران معاصر و تحلیل آنها، رگه هایی از اندیشه های این مکتب را در اشعار این شاعران مورد بررسی قرارداده ایم. این پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی درصدد یافتن پاسخ این سوال است که آیا اندیشه های اگزیستانسیالیستی در شعر شاعران معاصر وجود دارد؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که شاعران معاصر، گرچه فیلسوف نیستند و یا صرفا قصد بیان اندیشه های فلسفی را نداشته اند اما با توجه به ذهن متفکر و وضعیت اجتماع خود، به سرودن اشعاری پرداخته اند که به نوعی در ارتباط با مولفه های مکتب اگزیستانسیالیسم است.

نگارش کتاب درباره تاریخ ادبیات ایران به زبان المانی پیشینه ای بس طولانی دارد. نخستین اثر در این زمینه را به سال 1818 یوزف فون هامر – پورگشتال اتریشی با عنوان تاریخ سخنوری ایران منتشر کرد. هامر – پورگشتال، پیش از انتشار این اثر، دیوان حافظ را به زبان المانی ترجمه کرده و گوته را در شصت و هشت سالگی بر آن داشته بود که، سرمست از اندیشه های حافظ، «قلم به دست بگیرد» و دیوان غربی – شرقی را بنگارد (GOETHE 1994,Bd. 3, S. 272) اهمیت تاریخ سخنوری ایران در آن است که انتشار آن سبب شد تا بسیاری از آثار شاعران ایرانی به زبان المانی ترجمه شود. از آن جمله می توان به ترجمه های فریدریش روکرت از آثار فردوسی، مولانا، نظامی، و خیام اشاره کرد.

با اینکه کلمه فرهنگ در شعر خاقانی و سعدی مطرح شده و در دوره صفوی هم می توان نشانه هایی از فتنه گری چشم فرنگی را در شعر فارسی ردیابی کرد و نشان داد، اما نقطه عطف تعامل ایران با غرب، دوره مشروطه است. در این دوره، رود خروشان فرهنگ غربی- مسیحی با همه ظرفیت به طرف ایران سرازیر گردید و در نتیجه آن، «کتاب مقدس» در ادبیات مدرن ایران که شدیدا متاثر از فرهنگ غربی بوده، به گونه ای گسترده مطرح شد. در این مقاله بازتاب و تاثیر «کتاب مقدس» در شعر نو در چند شکل بررسی شده است:الف) زمینه ها: ادبیات مقاومت، زمینه های غنایی؛ب) شیوه ها: تاثیر پذیری واژگانی، ساختارهای ادبی؛ ج) قصص: داستان آفرینش، داستان مسیح و ...